Hönnun er sjaldan hlutlaus. Hún mótast af því hvernig fólk býr, vinnur, ferðast og skynjar heiminn í kringum sig. Form húsa, efnisval í húsgögnum, útlit almenningsrýma og jafnvel uppbygging stafrænna viðmóta bera öll merki þess samfélags sem skapaði þau. Hönnun segir því ekki aðeins til um smekk eða tæknilega getu, heldur einnig um gildi, forgangsröðun og sameiginlega reynslu.
Menningin gefur formunum merkingu
Menning hefur áhrif á það hvað telst fallegt, gagnlegt og viðeigandi. Litir, mynstur og hlutföll geta haft ólíka merkingu eftir samfélögum, en einnig skiptir máli hvernig rými eru notuð. Í sumum menningarheimum er áhersla lögð á skýr mörk milli einkalífs og sameiginlegra svæða, en annars staðar er meiri áhersla á opið samneyti og sveigjanleg mörk.
Þessi munur kemur skýrt fram í arkitektúr og innanhússhönnun. Eldhúsið getur verið lokað vinnurými eða miðpunktur heimilisins, allt eftir félagslegum venjum. Sætisskipan, lýsing og aðgengi hafa einnig áhrif á það hvort rými hvetur til samræðu, kyrrðar eða sameiginlegra athafna. Þannig verður hönnunin að eins konar skrá yfir daglegt líf, jafnvel þegar hún virðist einföld og ópersónuleg.
Umhverfið setur mörk og skapar tækifæri
Náttúrulegar aðstæður hafa löngum mótað byggingar og nytjahluti. Veðurfar, dagsbirta, landslag og aðgengi að hráefnum ráða miklu um hvernig hlutir eru hannaðir. Á Íslandi hafa vindur, kuldi og breytilegt birtustig til dæmis kallað á vandaða einangrun, skjólgóð rými og lausnir sem nýta dagsljósið vel. Efni á borð við stein, ull og við hafa jafnframt fengið nýtt hlutverk í samtímahönnun vegna tengsla þeirra við stað og sögu.
Í dag bætist loftslagsmál við þessa mynd. Hönnuðir þurfa að taka mið af kolefnisspori, endingu, viðgerðarhæfni og möguleikum á endurnotkun. Þetta breytir ekki aðeins því hvaða efni eru valin, heldur einnig hugmyndinni um hvað góður hlutur er. Hann þarf ekki lengur að vera eingöngu fallegur eða hagkvæmur við kaup, heldur einnig ábyrgur yfir allan líftíma sinn.
Hönnun sem samtal milli fortíðar og framtíðar
Nútímahönnun sækir oft innblástur í arfleifð, en endurtekur hana sjaldan nákvæmlega. Eldri form, handverk og byggingaraðferðir geta verið túlkuð á nýjan hátt með nútímatækni. Þannig verður til samtal milli þess sem samfélagið þekkir og þess sem það er að reyna að skapa. Hönnun sem byggir á staðbundinni þekkingu getur styrkt tengsl fólks við umhverfi sitt án þess að hafna nýjungum.
Í umræðum um íslenska hönnun má fylgjast með þessum tengslum á https://hadesignmag.is/, þar sem áhersla á form, efni og samtímalegar hugmyndir getur varpað ljósi á breiðari þróun í hönnun og menningu. Slík umfjöllun skiptir máli vegna þess að hún sýnir ferlið á bak við hlutina, ekki aðeins lokaútkomuna.
Félagsleg ábyrgð í hönnun
Hönnun hefur einnig bein áhrif á það hverjir fá að taka þátt í samfélaginu. Aðgengilegar byggingar, skýr merkingakerfi og stafrænar lausnir sem henta ólíkum notendum eru dæmi um hönnun sem tekur fjölbreytileika alvarlega. Þegar aðeins einn líkami, einn aldurshópur eða ein notkunarleið er hafður í huga geta aðrir verið útilokaðir, jafnvel án þess að það hafi verið ætlunin.
Þess vegna þurfa hönnuðir að hlusta á notendur og kanna hvernig lausnir virka í raun. Rannsóknir, prófanir og samtal við ólíka hópa geta komið í veg fyrir að hönnun byggist á ómeðvituðum forsendum. Niðurstaðan verður þá ekki endilega einsleitari, heldur réttlátari og betur í takt við raunverulegt samfélag.
Form sem endurspegla breytingar
Samfélög breytast hratt og hönnunin fylgir þeim breytingum. Vaxandi áhugi á hringrásarhagkerfi, sveigjanlegu vinnuumhverfi og sameiginlegri nýtingu rýma birtist í nýjum lausnum. Hönnun verður þannig mælikvarði á það sem fólk telur mikilvægt hverju sinni. Með því að lesa form, efni og rými sem menningarleg gögn má skilja betur bæði samtímann og þær stefnur sem eru að mótast.